Obowiązki pracownika BHP – zakres zadań i odpowiedzialność

Praca specjalisty BHP to znacznie więcej niż sprawdzanie, czy pracownicy noszą kaski i kamizelki. Pomagam firmie rozpoznawać zagrożenia, wskazuję sposoby zapobiegania im i wspieram tworzenie bezpiecznych warunków — zarówno w biurze, jak i na hali produkcyjnej. Zakres moich zadań zależy między innymi od rodzaju działalności, liczby zatrudnionych oraz poziomu ryzyka. Dlatego obowiązki specjalisty mogą różnić się w poszczególnych firmach.

W artykule wyjaśniam, czym na co dzień zajmuje się pracownik służby BHP oraz jakie kontrole, analizy i szkolenia może prowadzić. Określam też granice jego odpowiedzialności. Ponadto opisuję współpracę z pracodawcą i załogą, ponieważ bezpieczeństwo wymaga nie tylko trafnych zaleceń, lecz także ich wdrożenia i konsekwentnego przestrzegania zasad.

Porównanie propozycji dotyczących zadań i organizacji służby BHP

Obszar	Zakres działań i najważniejsze informacje	Odpowiedzialność lub warunki
Podstawa prawna obowiązków pracownika ds. bezpieczeństwa i higieny pracy	Służba BHP pełni funkcje doradcze i kontrolne, zgodnie z Kodeksem pracy oraz rozporządzeniem w sprawie służby BHP.	Za stan BHP odpowiada pracodawca. Behapowiec może odpowiadać za własne zawinione zaniedbania, w określonych sytuacjach także karnie.
Kontrole warunków pracy i rozpoznawanie zagrożeń	Kontrola maszyn, osłon, porządku, dróg ewakuacyjnych, oznakowania, oświetlenia, wentylacji, środków ochrony i narażenia na czynniki szkodliwe.	Nieprawidłowości należy dokumentować, wskazywać osoby odpowiedzialne i terminy ich usunięcia. Stan BHP analizuje się co najmniej raz w roku.
Udział w ocenie ryzyka zawodowego i działaniach profilaktycznych	Rozpoznawanie zagrożeń, udział w ocenie ryzyka i konsultowanie rozwiązań z pracownikami oraz przełożonymi. Aktualizacja oceny po zmianach w pracy.	Działania profilaktyczne mogą obejmować zabezpieczenia techniczne, środki ochrony, instrukcje, szkolenia i dodatkowe uprawnienia.
Dokumentacja, analizy i udział w postępowaniach powypadkowych	Zabezpieczenie miejsca zdarzenia, zebranie dowodów, ustalenie przyczyn wypadku oraz przygotowanie dokumentacji i zaleceń profilaktycznych.	Protokół sporządza się zasadniczo w ciągu 14 dni, pracodawca zatwierdza go w ciągu 5 dni, a dokumentację przechowuje się przez 10 lat.
Doradztwo, instrukcje i szkolenia z zakresu bezpieczeństwa pracy	Doradzanie pracodawcy i kierownikom, analiza stanowisk i ryzyka, dobór zabezpieczeń oraz wspieranie przygotowania instrukcji i organizacji szkoleń.	Służba BHP doradza i opiniuje, ale nie musi samodzielnie prowadzić szkoleń okresowych ani opracowywać każdej instrukcji. Pracodawca finansuje szkolenia.
Uprawnienia specjalisty ds. bezpieczeństwa i higieny pracy	Kontrola warunków w zakładzie, ocena ryzyka, zgłaszanie wniosków i wskazywanie potrzebnych zmian.	W razie bezpośredniego zagrożenia specjalista może wstrzymać pracę maszyny lub odsunąć od pracy osobę stwarzającą niebezpieczeństwo. Nie przejmuje odpowiedzialności pracodawcy.
Organizacja służby bezpieczeństwa i higieny pracy w zakładzie	Sposób organizacji służby zależy od liczby pracowników, warunków pracy i poziomu zagrożeń; możliwe jest zatrudnienie własnego pracownika lub skorzystanie ze specjalisty zewnętrznego.	Powyżej 600 pracowników przypada co najmniej jeden etat służby BHP na każde 600 osób. Inspektor pracy może nakazać utworzenie lub zwiększenie obsady służby.
Kwalifikacje i warunki wykonywania zadań związanych z ochroną pracy	Wymagane jest odpowiednie wykształcenie w zakresie BHP, a staż zawodowy liczy się po jego uzyskaniu i podjęciu zatrudnienia w służbie BHP.	Praca na umowie cywilnoprawnej, w outsourcingu lub przy innych obowiązkach nie wlicza się do stażu w służbie BHP. Pracodawca organizuje i finansuje szkolenia.
Odpowiedzialność pracownika BHP a odpowiedzialność pracodawcy	Pracodawca odpowiada za organizację bezpiecznej pracy, szkolenia, badania, środki ochrony i wdrażanie zaleceń. Behapowiec odpowiada za własne działania i zaniechania.	Powierzenie zadań służbie BHP nie zwalnia pracodawcy z odpowiedzialności. Behapowiec może ponieść odpowiedzialność karną za zaniedbanie powodujące bezpośrednie zagrożenie.
Obowiązki pracownika a zadania służby BHP	Pracownik ma przestrzegać zasad BHP, używać ochron, dbać o porządek i zgłaszać zagrożenia. Służba BHP kontroluje, doradza i wspiera ocenę ryzyka oraz postępowania powypadkowe.	Pracownik może powstrzymać się od pracy w warunkach bezpośredniego zagrożenia, a służba BHP może wstrzymać pracę maszyny lub odsunąć osobę stwarzającą niebezpieczeństwo.

Podstawa prawna obowiązków pracownika ds. bezpieczeństwa i higieny pracy

Podstawę mojej pracy w służbie BHP stanowią przede wszystkim Kodeks pracy oraz rozporządzenie Rady Ministrów z 2 września 1997 r. w sprawie służby bezpieczeństwa i higieny pracy. Zgodnie z art. 237¹¹ Kodeksu pracy służba BHP pełni funkcje doradcze i kontrolne, a rozporządzenie szczegółowo określa jej zadania. Ponadto art. 207 § 1 Kodeksu pracy przypisuje pracodawcy odpowiedzialność za stan BHP w zakładzie. Pracodawca nie może jej przenieść na behapowca, nawet jeśli powierzy mu zadania służby. Dlatego kontroluję warunki pracy, wskazuję zagrożenia, doradzam i dokumentuję swoje działania, ale nie zastępuję pracodawcy ani osób kierujących pracownikami.

Moja praca wiąże się jednak z odpowiedzialnością. Art. 283 Kodeksu pracy przypisuje odpowiedzialność za wykroczenia BHP pracodawcy i osobom kierującym pracownikami, natomiast pracodawca może nałożyć na mnie kary porządkowe określone w art. Jeśli zgłębiasz tę tematykę, Sprawdź termin przekazania PIT-11 pracownikowi i konsekwencje opóźnienia. 108, takie jak upomnienie, nagana lub kara pieniężna. Odrębnie uregulowano odpowiedzialność karną: zgodnie z art. 220 § 1 Kodeksu karnego za niedopełnienie obowiązków i narażenie pracownika na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu grozi kara do 3 lat pozbawienia wolności. Sąd Najwyższy potwierdził w wyrokach z 19 lutego 2013 r. (IV KK 216/12) i 8 grudnia 2020 r. (IV KK 516/19), że odpowiadać może również osoba kontrolująca BHP, jeśli zaniedba obowiązki. Nie trzeba przy tym, by doszło do wypadku — wystarczy bezpośrednie zagrożenie. Mogą też powstać roszczenia cywilne, na przykład o odszkodowanie, zadośćuczynienie lub rentę.

Kontrole warunków pracy i rozpoznawanie zagrożeń

Kontrole warunków pracy traktuję jako codzienny obowiązek pracownika służby BHP, a nie formalność przed wizytą PIP. Sprawdzam stan maszyn i osłon, porządek na stanowiskach, drożność dróg ewakuacyjnych, oznakowanie, oświetlenie i wentylację, a także to, czy pracownicy używają kasków, rękawic, okularów oraz innych środków ochrony. Zwracam ponadto uwagę na hałas, drgania, substancje chemiczne i biologiczne, obciążenie układu mięśniowo-szkieletowego oraz ryzyko upadku z wysokości. Następnie porównuję wyniki kontroli z oceną ryzyka zawodowego, pomiarami czynników szkodliwych, instrukcjami i dokumentacją techniczną. Co najmniej raz w roku analizuję stan BHP w zakładzie, natomiast po zmianie technologii, organizacji pracy lub wyposażenia reaguję od razu. Dzięki temu mogę wskazać obszary wymagające poprawy i zaplanować konkretne działania techniczne lub organizacyjne.

Podczas kontroli uwzględniam następujące obszary:

• stan maszyn, osłon i wyposażenia stanowisk pracy;
• porządek, drożność dróg ewakuacyjnych, oznakowanie, oświetlenie i wentylację;
• stosowanie środków ochrony indywidualnej przez pracowników;
• narażenie na hałas, drgania, substancje chemiczne i biologiczne oraz ryzyko upadku;
• zgodność warunków pracy z oceną ryzyka, pomiarami, instrukcjami i dokumentacją techniczną.

Podczas kontroli rozmawiam z pracownikami i sprawdzam, czy wiedzą, jak bezpiecznie wykonywać zadania oraz jak postępować w razie awarii. Organizuję szkolenie wstępne — instruktaż ogólny i stanowiskowy — przed dopuszczeniem pracownika do pracy, a szkoleniami okresowymi i z pierwszej pomocy pomagam utrwalać wiedzę. Pilnuję również, by instrukcje były zrozumiałe i by pracownicy potwierdzali, że się z nimi zapoznali; ma to szczególne znaczenie, gdy ktoś nie posługuje się biegle językiem polskim. Przy pracach szczególnie niebezpiecznych, takich jak roboty budowlane, praca w zbiornikach, kontakt z materiałami niebezpiecznymi czy praca na wysokości, szczegółowo kontroluję organizację i zabezpieczenia. Gdy wykryję nieprawidłowość, zapisuję ją, wyznaczam osobę odpowiedzialną i termin usunięcia. Po wypadku analizuję zaś jego przyczyny, aby zapobiec podobnym zdarzeniom. Prowadzę też dokumentację — od rejestrów szkoleń i pomiarów po protokoły powypadkowe — która pomaga śledzić postępy, ograniczać ryzyko i utrzymywać bezpieczne warunki pracy każdego dnia.

Udział w ocenie ryzyka zawodowego i działaniach profilaktycznych

Bezpośrednio uczestniczę w ocenie ryzyka zawodowego: poznaję zadania na poszczególnych stanowiskach, obserwuję warunki pracy i wspólnie z pracownikami oraz przełożonymi rozpoznaję zagrożenia. Należą do nich hałas, czynniki chemiczne, ręczne przenoszenie ciężarów, niewłaściwe oświetlenie, problemy z ergonomią i niebezpieczne maszyny. Pomagam dobrać metodę oceny, zebrać dokumenty i wyniki pomiarów, a następnie ustalić, kto może być narażony, jak często i z jakimi skutkami. Nie odkładam oceny na półkę: przedstawiam pracownikom jej wyniki, konsultuję proponowane rozwiązania i aktualizuję ustalenia, gdy zmieniają się procesy, wyposażenie lub organizacja pracy. Dzięki temu możemy wdrożyć konkretne działania — od osłon, wentylacji i przeglądów maszyn po środki ochrony indywidualnej, instrukcje oraz dodatkowe uprawnienia, na przykład do obsługi urządzeń technicznych.

Dbam też o to, by działania profilaktyczne przekładały się na codzienną praktykę. Wspieram organizację szkoleń wstępnych i okresowych, przypominam o badaniach lekarskich, a ponadto sprawdzam, czy pracownicy wiedzą, jak bezpiecznie wykonywać zadania i reagować na zagrożenia. Gdy dojdzie do wypadku lub zdarzenia potencjalnie wypadkowego, pomagam ustalić jego przyczyny: oglądam miejsce, rozmawiam z poszkodowanym i świadkami oraz analizuję dokumentację, nie szukając pochopnie winnych. Następnie dbam o wdrożenie wniosków, które ograniczą ryzyko podobnych zdarzeń. Skuteczna profilaktyka wymaga rozmowy, uważnej obserwacji i szybkiego usuwania źródeł zagrożeń.

Dokumentacja, analizy i udział w postępowaniach powypadkowych

Po wypadku nie szukam winnego, lecz ustalam, co się wydarzyło, dlaczego doszło do zdarzenia i jak zapobiec jego powtórzeniu. Najpierw organizuję pierwszą pomoc i zabezpieczam miejsce, a następnie wraz z dwuosobowym zespołem powypadkowym zbieram dowody: wyjaśnienia poszkodowanego i świadków, dokumentację medyczną, zdjęcia, szkice, nagrania z monitoringu, instrukcje urządzeń, zapisy szkoleń oraz ocenę ryzyka zawodowego. Każdą sprawę analizuję osobno, ponieważ nawet podobne zdarzenia mogą mieć różne przyczyny. Oddzielam samo zdarzenie od jego bezpośredniej przyczyny i urazu. Na przykład gdy żrąca substancja pryśnie na pracownika, zdarzeniem jest jej kontakt ze skórą, przyczyną — rozszczelnienie pojemnika, a urazem — oparzenie. Ponadto sprawdzam, czy zaszły cztery elementy definicji wypadku przy pracy: nagłość, przyczyna zewnętrzna, uraz lub śmierć oraz związek z pracą. Nie zakładam z góry winy pracownika ani nie wpisuję do protokołu ogólników, takich jak „nieuwaga”; wskazuję konkretne przyczyny potwierdzone dowodami.

Równocześnie pilnuję terminów: protokół sporządzam zasadniczo w ciągu 14 dni kalendarzowych od zgłoszenia wypadku, a uzasadnione opóźnienie wyjaśniam w dokumencie. Zanim pracodawca zatwierdzi protokół, poszkodowany może zapoznać się z jego treścią, przejrzeć akta i zgłosić uwagi. Pracodawca zatwierdza dokument w ciągu 5 dni od jego sporządzenia, a załączniki stanowią jego integralną część. Po zakończeniu postępowania zapisuję środki profilaktyczne, wyznaczam osoby odpowiedzialne i sprawdzam, czy wdrożyły zalecenia. Następnie wykorzystuję wnioski do aktualizacji procedur, instrukcji, szkoleń i oceny ryzyka. Dokumentację przechowuje się przez 10 lat. W przypadku wypadku śmiertelnego, ciężkiego lub zbiorowego pracodawca niezwłocznie powiadamia PIP i prokuratora. Rzetelne ustalenia pomagają także prawidłowo prowadzić rejestr wypadków oraz przygotować dokumenty do dalszych spraw, w tym dotyczących świadczeń z ZUS.

Doradztwo, instrukcje i szkolenia z zakresu bezpieczeństwa pracy

W pracy doradzam pracodawcom i osobom kierującym zespołami, jak przekładać przepisy BHP na codzienne działania. Opieram się przede wszystkim na dziale X Kodeksu pracy, rozporządzeniu o służbie BHP z 2 września 1997 r., ogólnych przepisach BHP oraz rozporządzeniu szkoleniowym z 27 lipca 2004 r. Pomagam analizować stanowiska, ryzyko zawodowe, maszyny, procesy i czynniki szkodliwe. Wskazuję też, kiedy należy przeprowadzić pomiary, zastosować środki ochrony, przygotować instrukcje lub wprowadzić dodatkowe zabezpieczenia. Jednocześnie dbam o właściwy podział ról: służba BHP doradza, kontroluje i opiniuje szczegółowe instrukcje, ale nie musi samodzielnie prowadzić szkoleń okresowych ani pisać każdej instrukcji. Warto przygotowywać te dokumenty wspólnie z osobami, które znają daną maszynę, technologię i organizację pracy — na przykład z kierownikiem, technologiem i pracodawcą.

W praktyce zwracam uwagę na następujące obszary:

• analiza stanowisk pracy, ryzyka zawodowego, maszyn i procesów;
• dobór środków ochrony, pomiarów i dodatkowych zabezpieczeń;
• opracowywanie krótkich, aktualnych i zrozumiałych instrukcji;
• organizacja szkoleń BHP i dokumentowanie ich ukończenia.

Ponadto dbam, by instrukcje były krótkie, aktualne i zrozumiałe. Powinny opisywać przygotowanie do pracy, bezpieczne wykonanie zadania, czynności po jego zakończeniu oraz postępowanie awaryjne; w przypadku chemikaliów muszą też uwzględniać karty charakterystyki. Przed dopuszczeniem pracownika do pracy trzeba przeprowadzić szkolenie wstępne, obejmujące instruktaż ogólny i stanowiskowy. Podczas szkolenia omawia się między innymi zagrożenia, ocenę ryzyka, sposoby ochrony i zasady udzielania pierwszej pomocy. Następnie, zależnie od stanowiska, należy odnawiać szkolenie okresowe: co najmniej raz w roku przy pracach szczególnie niebezpiecznych, co 3 lata na stanowiskach robotniczych, co 5 lat dla kierowników, pracodawców i wielu grup specjalistycznych oraz co 6 lat dla administracji biurowej. Mogą jednak obowiązywać wyjątki zależne od kategorii ryzyka i oceny ryzyka zawodowego. Pracodawca finansuje szkolenia i organizuje je w czasie pracy, a ich ukończenie oraz zapoznanie pracownika z instrukcjami dokumentuje papierowo lub elektronicznie. Dzięki temu dokumenty nie trafiają „do szuflady”, lecz dostarczają konkretnych wskazówek, które pomagają bezpiecznie pracować i reagować podczas awarii, pożaru czy ewakuacji.

Uprawnienia specjalisty ds. bezpieczeństwa i higieny pracy

Jako specjalista ds. BHP mogę kontrolować warunki bezpieczeństwa i higieny pracy w całym zakładzie, również poza jego stałą siedzibą — wszędzie tam, gdzie pracują ludzie. Sprawdzam przestrzeganie przepisów, oceniam ryzyko zawodowe, analizuję ergonomię stanowisk i związane z nimi zagrożenia, a następnie wskazuję kierownikom potrzebne zmiany. Jeśli dostrzegę bezpośrednie zagrożenie życia lub zdrowia, mogę natychmiast wstrzymać pracę maszyny lub innego urządzenia technicznego, a także odsunąć od pracy osobę, której zachowanie stwarza niebezpieczeństwo. Ponadto zgłaszam wnioski o usunięcie zagrożeń i uchybień. Nie przejmuję jednak odpowiedzialności pracodawcy za stan BHP w firmie.

Moje kompetencje zależą również od kwalifikacji. Ścieżka zawodowa obejmuje stanowiska inspektora, starszego inspektora, specjalisty, starszego specjalisty i głównego specjalisty ds. BHP. Aby pracować jako specjalista, trzeba mieć wykształcenie wyższe lub podyplomowe w zakresie BHP oraz co najmniej rok stażu w służbie; stanowisko starszego specjalisty wymaga minimum 3 lat stażu, a głównego — 5 lat. Jak już poruszamy się wokół tego tematu to Sprawdź zarobki i dodatki strażaków PSP. Dlatego regularnie aktualizuję wiedzę, uczestniczę w szkoleniu okresowym co najmniej raz na 6 lat oraz rzetelnie dokumentuję kontrole i zalecenia. Choć za stan BHP odpowiada przede wszystkim pracodawca, moje zaniechanie lub wadliwa kontrola także może mieć poważne skutki. Zgodnie z art. 220 Kodeksu karnego za narażenie pracownika na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu grozi do 3 lat pozbawienia wolności. Dlatego traktuję swoje uprawnienia nie jako formalność, lecz jako narzędzie ograniczania wypadków i ochrony ludzi.

Organizacja służby bezpieczeństwa i higieny pracy w zakładzie

Dopasowuję organizację służby BHP do wielkości zakładu, warunków pracy i poziomu zagrożeń. Jeśli pracodawca zatrudnia ponad 100 osób, powinien utworzyć jedno- lub wieloosobową komórkę BHP. Przy zatrudnieniu od 100 do 600 pracowników może zatrudnić jej pracownika w niepełnym wymiarze, natomiast powyżej 600 osób musi zapewnić co najmniej jeden etat służby BHP na każde 600 pracowników. W mniejszych zakładach zadania te można powierzyć pracownikowi, który wykonuje również inne obowiązki, albo — gdy brakuje odpowiednich kompetencji — specjaliście z zewnątrz. Pracodawca może sam zajmować się BHP po ukończeniu wymaganego szkolenia, jeśli zatrudnia do 10 osób lub do 50 osób i prowadzi działalność o kategorii ryzyka nie wyższej niż trzecia. Służba BHP podlega bezpośrednio pracodawcy, a w spółce — osobie zarządzającej lub upoważnionemu członkowi organu zarządzającego. Ponadto inspektor pracy może nakazać jej utworzenie albo zwiększenie liczby pracowników, niezależnie od stanu zatrudnienia.

Kontroluję warunki pracy, rozpoznaję zagrożenia i doradzam pracodawcy oraz kierownikom. Uczestniczę też w ocenie ryzyka zawodowego, a ponadto przygotowuję okresowe analizy i wnioski dotyczące poprawy BHP. Mogę zalecić usunięcie uchybień, a jeśli pojawi się bezpośrednie zagrożenie — wstrzymać pracę maszyny lub odsunąć od pracy osobę stwarzającą niebezpieczeństwo. Przepisy określają zakres moich zadań, dlatego nie powinienem otrzymywać obowiązków spoza tego katalogu, na przykład prowadzenia kontroli trzeźwości. Również szkolenia okresowe i opracowywanie szczegółowych instrukcji stanowiskowych nie należą automatycznie do zadań służby BHP. Pamiętam przy tym, że doradzam i kontroluję, ale za stan bezpieczeństwa w zakładzie odpowiada pracodawca, a kierownicy — w granicach przekazanych im uprawnień. Dobrze zorganizowane BHP pomaga ograniczać wypadki, absencje, koszty leczenia i spadki produktywności. Dlatego traktuję je nie tylko jako wymóg prawny, lecz także jako praktyczną inwestycję w zdrowie ludzi i sprawne działanie firmy.

Kwalifikacje i warunki wykonywania zadań związanych z ochroną pracy

Aby pracować w służbie BHP, najpierw zdobywam odpowiednie kwalifikacje: kończę szkołę kształcącą w zawodzie technika BHP, studia wyższe na kierunku lub specjalności BHP albo studia podyplomowe w tym zakresie. Samo studiowanie nie wystarczy — staż zaczyna się liczyć dopiero po uzyskaniu wykształcenia. Liczy się również forma zatrudnienia: staż zdobywam jako pracownik służby BHP zatrudniony na podstawie umowy o pracę, powołania, wyboru, mianowania lub spółdzielczej umowy o pracę. Mogę pracować na pełny albo niepełny etat. Najczęściej podstawą zatrudnienia jest umowa o pracę, która wskazuje służbę BHP w konkretnym zakładzie i stanowisko odpowiadające kwalifikacjom. Osoba z wyższym lub podyplomowym wykształceniem BHP, ale bez doświadczenia, może na przykład pracować jako starszy inspektor ds. BHP. Nie trzeba dodawać specjalnych klauzul, a sama nazwa stanowiska nie przesądza o stażu — istotne jest faktyczne zatrudnienie w służbie BHP. Po roku takiej pracy zdobywam kwalifikacje specjalisty ds. BHP, nawet jeśli umowa nadal określa mnie jako inspektora.

Droga do pracy w służbie BHP wymaga odpowiedniego wykształcenia i zatrudnienia na właściwych zasadach. Dbałość o bezpieczeństwo pracowników zaczyna się od rzetelnej wiedzy i jej praktycznego wykorzystania.

Najważniejsze zasady dotyczące zdobywania stażu i szkoleń BHP można podsumować następująco:

• Staż liczy się po uzyskaniu odpowiedniego wykształcenia i rozpoczęciu pracy w służbie BHP.
• Wykonywanie zadań BHP przy innej pracy, na umowie cywilnoprawnej lub w ramach outsourcingu nie wlicza się do stażu.
• Szkolenie wstępne obejmuje instruktaż ogólny i stanowiskowy, a szkolenie okresowe odświeża wiedzę o zagrożeniach.
• Pierwsze szkolenie okresowe pracownika służby BHP należy przeprowadzić w ciągu 12 miesięcy, a osoby kierującej pracownikami — w ciągu 6 miesięcy.
• Pracodawca organizuje i finansuje szkolenia w czasie pracy oraz przechowuje ich potwierdzenia w części B akt osobowych.

Trzeba odróżnić pracę w służbie BHP od wykonywania jej zadań przy innej pracy. Pracodawca zatrudniający mniej niż 100 osób może powierzyć te zadania odpowiednio wykwalifikowanemu pracownikowi, jednak nie zapewnia to stażu w zawodzie. Nie wlicza się do niego również pracy na umowie zlecenia lub o dzieło ani obsługi zakładu przez firmę outsourcingową — bez względu na wymiar: jednorazowe zadanie, 2 godziny dziennie, 8 godzin tygodniowo czy pełna obsługa. Ważną częścią codziennej pracy są także szkolenia. Szkolenie wstępne odbywa się przed dopuszczeniem pracownika do obowiązków i obejmuje instruktaż ogólny oraz stanowiskowy. Z kolei szkolenie okresowe odświeża wiedzę i uwzględnia zagrożenia na danym stanowisku. Instruktaż ogólny trwa co najmniej 135 minut, a stanowiskowy kończy się sprawdzianem, którego pozytywny wynik pozwala dopuścić pracownika do pracy. Pierwsze szkolenie okresowe pracownika służby BHP trzeba przeprowadzić w ciągu 12 miesięcy, a osoby kierującej pracownikami — w ciągu 6 miesięcy. Pracodawca organizuje i finansuje wszystkie szkolenia w czasie pracy, a ich potwierdzenia umieszcza w części B akt osobowych. Zakres obowiązków można zapisać w osobnym dokumencie albo dołączyć do umowy, ale powinien odpowiadać przepisom oraz rzeczywistym zadaniom w zakładzie.

Odpowiedzialność pracownika BHP a odpowiedzialność pracodawcy

Za stan BHP w zakładzie pracy odpowiada przede wszystkim pracodawca. Powierzenie zadań służbie BHP, w tym zewnętrznemu specjaliście, nie zwalnia go z tego obowiązku. Zgodnie z art. 207 Kodeksu pracy pracodawca ma chronić zdrowie i życie pracowników, organizować bezpieczną pracę, informować o zagrożeniach, zapewniać szkolenia, badania lekarskie i środki ochrony, a także reagować na uchybienia. Ponadto wdraża zalecenia i finansuje działania BHP — nie może przerzucać ich kosztów na pracowników. Za wykroczenia przeciwko przepisom BHP pracodawcy i osobom kierującym pracownikami grozi grzywna od 1 000 do 30 000 zł. Z kolei narażenie pracownika na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia lub ciężkiego uszczerbku na zdrowiu może prowadzić do odpowiedzialności karnej: za działanie umyślne grozi do 3 lat pozbawienia wolności, a za nieumyślne — grzywna, ograniczenie wolności albo więzienie do roku.

Nie przejmuję więc jako pracownik służby BHP ogólnej odpowiedzialności pracodawcy, lecz odpowiadam za własne działania i zaniechania w zakresie powierzonych mi zadań. Jeżeli masz chwilę, Poznaj możliwe ścieżki służby i zacznij szkolenie wojskowe. Kodeks pracy nie wymienia behapowca wśród osób karanych za wykroczenia na podstawie art. 283. Mogę jednak w określonych sytuacjach ponieść odpowiedzialność karną z art. 220 Kodeksu karnego, jeśli zaniedbam kontrolę lub przeprowadzę ją wadliwie, narażając pracownika na bezpośrednie niebezpieczeństwo. Nie musi przy tym dojść do wypadku: wystarczy samo stworzenie takiego ryzyka, jeśli moje postępowanie pozostaje z nim w związku. Potwierdza to wyrok Sądu Najwyższego z 8 grudnia 2020 r. (IV KK 516/19), dotyczący dopuszczenia do pracy przy gilotynie bez wymaganej osłony. Dlatego dokumentuję kontrole, zgłaszam nieprawidłowości i pilnuję realizacji zaleceń. Jednocześnie pracodawca i osoby kierujące pracownikami zachowują własne obowiązki, a każdy odpowiada za swoje zachowanie. Ponadto za naruszenie przepisów mogę, jak każdy pracownik, otrzymać upomnienie, naganę lub karę pieniężną.

Obowiązki pracownika a zadania służby BHP

Jako pracownik przede wszystkim sam odpowiadam za bezpieczeństwo w pracy. Zgodnie z art. 211 Kodeksu pracy muszę znać zasady BHP, uczestniczyć w szkoleniach i instruktażach, wykonywać polecenia przełożonych oraz używać odzieży, obuwia i środków ochrony indywidualnej zgodnie z ich przeznaczeniem. Ponadto dbam o porządek oraz stan maszyn i narzędzi, przechodzę wymagane badania lekarskie i stosuję się do zaleceń lekarza. Jeśli zauważę wypadek lub zagrożenie życia albo zdrowia, niezwłocznie informuję przełożonego i ostrzegam osoby w pobliżu. Te obowiązki dotyczą także osób pracujących na innej podstawie niż umowa o pracę. Mam również prawo powstrzymać się od pracy, gdy warunki stwarzają bezpośrednie zagrożenie. Jeśli niebezpieczeństwo nadal występuje, mogę odejść z zagrożonego miejsca, ale muszę zawiadomić przełożonego; za ten czas zachowuję wynagrodzenie. Wyjątek dotyczy osób, które mają obowiązek ratować życie lub mienie.

Służba BHP wspiera pracodawcę, kontroluje warunki pracy i doradza, ale nie zastępuje ani pracownika, ani przełożonego. Jej zadania określają przepisy, dlatego nie można ich dowolnie rozszerzać. Służba sprawdza między innymi maszyny, wentylację, oświetlenie, pomieszczenia higieniczno-sanitarne oraz stosowanie ochron zbiorowych i indywidualnych. Uczestniczy też w ocenie ryzyka, szkoleniach, analizach stanu BHP i postępowaniach powypadkowych. W zakładzie zatrudniającym do 100 osób pracodawca może powierzyć te zadania odpowiednio przygotowanemu pracownikowi, a jeśli brakuje mu kompetencji — specjaliście spoza firmy. Przy zatrudnieniu od 100 do 600 osób trzeba utworzyć co najmniej jednoosobowe stanowisko, zaś powyżej 600 osób na każde 600 przypada przynajmniej jeden pracownik służby BHP. Po wymaganym szkoleniu pracodawca może sam wykonywać te zadania, jeśli zatrudnia do 10 osób albo do 50 osób i działa w grupie o kategorii ryzyka nie wyższej niż trzecia. Gdy specjalista stwierdzi bezpośrednie zagrożenie, może natychmiast wstrzymać pracę maszyny lub odsunąć pracownika wykonującego pracę w niebezpieczny sposób, a także zażądać od pracodawcy wstrzymania pracy. Za łamanie zasad BHP pracownikowi grozi upomnienie, nagana lub kara pieniężna. Dlatego traktuję zalecenia służby BHP jako praktyczne wsparcie, a nie formalność.

Źródła:

1. https://eli.gov.pl/api/acts/DU/2018/917/text.html
2. https://www.pip.gov.pl/dla-pracodawcow/porady-prawne/sluzba-bezpieczenstwa-i-higieny-pracy?tmpl=pdf
3. https://www.pip.gov.pl/dla-pracodawcow/porady-prawne/odpowiedzialnosc-i-podstawowe-obowiazki-pracodawcy?tmpl%3Ftmpl=print
4. https://gdansk.pip.gov.pl/aktualnosci/dzien-pracownika-sluzby-bhp-bezpieczenstwo-zaczyna-sie-od-ludzi?tmpl=print%3Ftmpl%3Dprint
5. https://www.pip.gov.pl/dla-pracodawcow/porady-prawne/obowiazki-i-prawa-pracownika-w-zakresie-bezpieczenstwa-i-higieny-pracy
6. https://bhpodpodszewki.pl/odpowiedzialnosc-behapowca/
7. https://www.bhpex.pl/blog/bezpieczenstwo-i-higiena-pracy/jak-mozemy-poprawic-stan-bezpieczenstwa-i-higieny-pracy-w-zakladzie/
8. https://www.comesbhp.pl/jakie-sa-obowiazki-pracodawcy-w-zakresie-bhp-w-firmie/
9. https://fakturownia.pl/firma-w-praktyce/obowiazki-pracodawcy-w-zakresie-bhp-co-warto-wiedziec
10. https://www.merito.pl/o-uniwersytecie/poradniki/specjalista-ds-bhp-czym-sie-zajmuje-i-jak-wyglada-praca-w-tej-branzy